Une do te flase sot per te kursyer me shume,
por jo sot, neser.
Une do te flas per Te Kursejme Me Shume Neser.
Eshte programi qe Richard Thaler
nga Universiteti i Çikagos dhe une
qe e kemi shpikur ndoshta 15 vjet me pare.
Ky program, nje nje menyre,
eshte nje shembull i sjelljes financiare
ne steroide --
se si ne vertet mundemi te perdorim sjelljen financiare.
Tani ju mund te pyesni, cfare eshte sjellje financiare?
Le te mendojme rreth asaj se si ne i menaxhojme parate tona.
Le te fillojme me garancite hipotekore.
Eshte ceshtje e kohes se fundit,
te pakten ne Amerike.
Shumica e njerezve blejne
shtepine me te madhe qe mund te blene,
dhe faktikisht pak me te madhe se ajo.
Dhe me pas ata i heqin të drejtën mbi pronën e vënë në hipotekë
Dhe me pas ata fajesojne bankat
qe s'jane te mira duke i dhene atyre hipoteken.
Le te mendojme
si te menaxhojme riskun --
p.sh, duke investuar ne tregun e aksioneve.
Dy vjet me pare, tre vjet me pare, rreth pese vjet me perpara,
tregjet ishin mire,
Ne morem persiper riskun, sigurisht.
Tregu aksione pati nje renie
dhe ne mendian "Wow.
Keto humbje, ata i ndjene, emocionalisht,
ndihen shume ndryshe
nga cfare ne menduam rreth kesaj
kur tregjet po ngriheshin."
Keshtu qe ne me sa duhet nuk po benin ndonje pune te padhe
kur vjen puna per te marre persiper rrezikun.
Sa Iphone keni ?
Ndonjeri? Shume mire.
Une ve bast qe shumica nga ju
siguroni telefonin tuaj --
ju pa dyshim blini sigurimin duke pasur nje garanci te zgjatur.
Cfare ndodh nese ju humbet telefoni ?
N.q.s ju beni kete?
Sa nga ju keni femije?
Ndonjeri?
Mbani duart lart
n.q.s keni sihurimin e jetes te mjaftueshem.
Uen po shof shume duar qe ulen poshte.
Une do te parashikoja,
nqs se ti je perfaqesues per shembull,
qe me shume se ju
sigurojne Iphonet sesa jeten tuaj,
madje edhe kur keni femije.
Ne nuk po dukemi dhe aq mire kur vjen puna tek siguracioni.
Mesatarja Amrikane e nje familje
shpenzon 1,000 dollare ne vit
per llotari.
Dhe e di qe eshte cmenduri.
Sa nga shpenzojne mijra dollare ne vit per llotarira?
Asnjeri.
Kjo na tregon ne qe njerzit jo ne kete ambjent
shpenzojne me shume se nje mije
per te arritur tek mesatarja e nje mijes.
Njerzit me te ardhura te vogla
shpenzojne shume me shume se nje mije neper llotarira.
Pra ku do te na coje kjo >
Ne nuk po bejme ndonjepune te madhe me menaxhimin e lekut.
Vendimet financiar eshte me te vertet nje kombinim
i psikologjise dhe ekonomikut,
te arrish te kuptosh
gabimet qe njerzit bejne me parane.
Dhe do te qendroj ketu
per 12 minuta dhe 53 sekonda qe me kane mbetur
dhe te argetohetm me te gjitha menyrat e zgjedhjet
per menagimin e parase,
dhe ne fund ju do te me pyesni, " Si mund te ndihmojme njerzit?"
Dhe kjo eshte me te vertet ajo qe dua te fokusohem sot.
Si mund kemi nje kuptim
te gabimeve qe njerzit bejne me parane,
dhe pastaj te kthejme sjelljet sfiduese
ne ate sjellje te zgjidhshme?
Dhe une do te flas sot rreth
programin Te Kursejme Me Shume Neser.
Dua ta drejtoj kete ceshtje
tek kursimet.
Ne kemi ne monitor
nje shembull tipik
te 100 Amrikaneve.
Dhe ne do te shikojme sjelljen e ketyre kursimeve.
E para qe veme re eshte ,
qe gjysma e tyre
nuk kane te drejte
ne nje plan 401(k).
Ata nuk mund te kursejne kaq lehte.
Ata nuk mund te lene t'ju ikin leket nga rroga
tek nje plan 401(k)
perpara se ta shohin ate,
perpara se ta prekin ate.
Po me gysmen tjeter te njerzve qe ngelen?
Disa nga ata vendosin te mos kursejne.
Ata jane shume pertace.
Ata asnjehere nuk do te logohen ne nje uebsait te komplikuar
dhe te klikojne 17 here per t'ju bashkuar planit 401(k) .
Dhe me pas ata duhet te vendosin se si do ti investojne
ne 52 mundesite e tyre,
dhe ata kurre nuk e kane degjuar cfare eshte nje depozite tregu.
Dhe ata jane te mbingarukuar dhe ata thjesht nuk e bejene kete.
Sa njerez i shkojne deri ne fund planit 401(k) ?
Nje e treta e Amerikaneve.
Dy te tretat nuk kursejne sot .
A arrijne te kursejne boll?
Merreni me mend
kush thote qe ata po kursejne shume pak.
Nje nga te 10-tet
a jane duke kursyer mjaft.
9-te nga 10
per me teper kursen permes planin te yre 401(k),
vendosin te mos kursejne-- ose nuk vendosin --
ose kursejne shume pak.
Ne mendojme se kemi nje problem
te njerzve qe kursejne shume.
Le te shikojme kete.
Ne kemi nje person --
ok , ne do ta ndajme ate ne gjysem
sepse eshte me pak se nje percend.
Perafersisht gjysma perqind e Amerikaneve
ndjejne qe ata kursejne shume.
Cfare do te bejme rreth kesaj ?
Kjo eshte vertete aty ku dua te fokusohem.
Ne duhet te kutojme
perse njerzit nuk po kursejne,
dhe pastaj ne fatmirsisht te ndyshojme
sjelljen dhe sfidat
ne nje zgjidhje te sjellure,
dhe me pas te shohim se sa e forte mund te jete.
Me lejoni te transferoje per nje sekonde
sikurse do te gjenim problemet
sfidat, sfidat e sjelljes,
keto i ndalojne njerzit te kursejne.
Une do te tranferoje dhe te flas rreth bananeve dhe cokollata.
Te supzojme se ne bejme nje event tjeter te TED-it javen qe vjen.
Dhe gjate pushimit
do te kishte ndonje sanduic
dhe qe mu d te zgjidhni bananet ose cokollatat.
Dhe sa nga ju do te mendonit sikur te kishit bananet
gjate ketij eventi hippotetik te TEd-it javen qe vjen?
Kush do te gjidhte bananet?
E mrekullueshme.
Une parashikoj shkencerisht
74% nga ju do te zgjidhte bananet.
Dhe kjo eshte te pakten ajo qe nje nga studimet e mrekullueshme kane parashikuar.
Dhe pastaj te numurojne ditet
dhe te shohin cfare njerzit kane mbaruar se ngreni.
Te njejtit njerz qe e imagjinuar vehten e tyre
duke ngrene banane
mbaruan duke ngrene cokollata
nje jave me vone.
Vet-kontrolli
nuk eshte nje problem per te arshmen.
Eshte vetem problem tani
kur cokollata eshte mbs nesh .
Cfare duhet te kete per te bere me kohen dhe kursimet,
kjo c'eshtje e plotesimit te menjehershem?
Ose disa ekonomiste e quajne ate, paragjykim i tanishem.
Ne mendojme rreth kursimeve. Ne e dime qe duhet te kursejme.
Ne e dime qe ne do ta bejme ate vitin tjeter, por sot lete te harxhojme.
Krishtlindjet jane duke afruar,
ne mund shume mire te bleme shume dhurata per kedo qe njohim.
keshtu qe kjo c'eshtje e paragykimit tone
shkakton tek ne per te menduar per kursimet,
dhe perfundon duke i prishur ato
Le te flasim tani
rreth nje jeter pengese ne sjellje per kusimet
duke pasur te beje me nje inertesi.
Por perseri, nje deviim i vogel
per c'eshtjen e dhurimit te organeve.
Nje studim i mrekullueshem duke krakasur vende te ndryshme.
Do te shikojme dy qytete te ngjashme,
Gjermania dhe Austria.
Dhe ne Gjermani,
nqs se ti do te dhurosh oraganet e tua --
Zoti te falte eshte dicka e keqe
do te ndodhi ty --
kur mer patenten ose karten e identitetit.,
ti kontrollon kutine e kursimeve,
"Une dua te dhuroj organet e mia."
Jo shume njerez i pleqejne listat.
Kerkon perpjekje. te duhet te mendohesh.
12 % e bejne kete.
Austria, nje shtet fqinj,
lehtesisht te ngashem, pak te ndryshem.
Kush eshte ndryshimi?
e pra, ju prape keni nje zgedhje.
Ti do te vendosesh
nese do ti dhurosh organet apo jo.
Por kur ti merr patenten,
ti shenon tel lista
nqs ti nuk do qe ti dhurosh organet.
Asnjeri nuk i shenon tek lista.
Ky eshte nje lloj stermundimi i madh.
1% e njerzve e shenojne ate. Te tjeret nuk bejne asgje.
Per te mos bere asgje eshte shume e lehte.
Jo shume njerzez i shenojne kutite e vogla te mundesive.
Cfare jane keto perpjekje
per te shptuar jete
dhe te kesh disa oragane ne gjendje?
Ne Gjermani, 12% e zgjedhin kete gje.
12% jane organe te dhuruara.
Shume sasi e paket e organeve,
Zoti i perjashton, nws te duhet nje.
Ne Austri, perseri, asnjeri nuk e shenon tek lista.
Prandaj, 99% e njerzve
jane organe te dhuruara.
Kjo amulli, munges e veprimit.
Kush eshte kundravajtja
nqs se njerzit bejne dicka,
nqs se ata i vonojne, nqs nuk i bejne nje zgjadhje tek lista?
Shume e fuqishme.
Ne do te flasim
rreth asaj qe cfare ndodh nqs se njerzit jane te mbingarkuar dhe te friksuar
per te bere zgjedhjet e planit 401(k).
Ne do ti bejme ato ne menyre automatike per t'ju bashkuar planit,
ose ata do te lihen jashte >
Ne disa raste te planit 401(k),
nqs njerzit nuk bejne asgje,
kjo do te thote qe ata nuk po kursejne per pension,
nws se ata nuk e bejne zgjedhjen tek kutia.
Dhe te shenonsh tek kutia kerkon perpjekje.
Keshtu qe ne folem rreth disa sfida e sjelljes.
Edhe njehere para se te kthejme sfidat ne zgjidhje,
duke pasur te bejme me majmune dhe molle..
Jo, jo, jo, ky eshte nje sudim i vertete
dhe ka te beje shume me sjelljen ekonomike.
Nje grup majmunesh marrin e molle, ata jane shume te gezuar.
Grupi tjeter marrin dy molle, njera i merret.
Atyre ju ka mbetur edhe nje.
Ata jane me te verte te inatosur.
Pse na i morret mollen tone?
Ky eshte enocioni i humbjes se mospelqimit.
Ne merzitemi kur na humbin gjerat,
edhe pse madje nuk ka shume rrezik.
Do te uuroje te shkojet te ATM,
dhe te terheqesh 100 dollare
dhe ve re qe ti ke humbur nje nga keto biletat 20 dollareshe.
Eshte shume e dhimbshme,
megjithse, nuk do te thote gje.
Keto 20 dollaremund te ishin nje dreke e shpejte.
Pra ky nocion i mospeqimit
duket sikur te shkelmon kur vjen puna edhe per kursimet,
sepse njerzit , menderisht
dhe emocionalisht dhe intuitivisht
forme e kursimit si nje humbje
sepse mua me duhet te mos prishe leke.
Keshtu qe ne folem rreth
te gjitha llojete sfidave te sjelljes
qe kane te bjene me kursimit eventualisht.
Kurdo qe ti mendon rreth pelqimi te domosdoshem,
dhe cokollatat ndryshe babanet,
jane te dhimbshme per ti kursyer tani.
Eshte me shume nje loje
per te prishur leke tani.
Ne folem rreth inertesise dhe dhurimit te oraganeve
dhe lista per tu plotesuar.
Nws se njerzit kane per she mbushur shume lista
per tu fuur ne planin(401k),
ata do te vazhdojne te mbajne te vonuar
dhe te mos bashkohet.
Ne fund, ne folem per humbjen e mospelqimit,
dhe per majmunet dhe mollet.
Nqs se njerzit coptohen menderisht
per te kursyer per pensionin si nje humbje,
ata nuk do te kursejne per pensionin.
Keshtu, qe kemi keto sfida,
dhe cfare Richard Thaler dhe une
jemi gjithmone te mrekulluar nga --
marrja e sjelljes financiare,
suke e bere sjelljen financiare mbi steroidet
ose sjelljes financiare 2.0
ose sjelljes financiare ne veprim --
te ktheje sfidat ne zgjdhje.
Dhe ne erdhem me nje ne zgjidhje jashtezakonisht te thjeshte
e quajtur Kurse Shume, jo sot, Neser.
Si do ti zgjidhe sfidat
qe ne folem rreth?
Nqs mendon rreth problemit
te bananeve kunder cokollatave,
ne mendojme se do shkojne te hame banane javen qe vjen.
Ne mendojme qe do e kursejme para vitin qe vjen.
Kurse me shume Neser
fton puntoret
per te kursyer mndoshta me shume vitin tketer --
disa here ne te ardhmen
kur ne te imagjinojme vehten tone
duke ngrene banane,
per te qene vullnetare me shume ne komunitet,
duke bere me shume dhe duke bere gjerat e duhura nekete planet.
Tani ne githshtu folem rreth kutise ne listen e gjerave
dhe veshtiresia eshte per te vepruar.
Kurse me shune Neser
beje te lehte.
eshte si nje atuto pilot.
Njehere me thate mua qe donit te kursenit me shume leke ne te ardhmen,
ke te themi ne Janar
ju do te mund te kurseni ne menyre automatike
dhe do t'ju dali nga fatura e planit 401(k)
perpara se ta shifni , perpara se ta prekni ate,
perpara se te vini te c'eshtja
e kenaqsise te menjehershme.
Por cfare do te bejme rreth majuneve
dhe mospelqimit humbes
Janarin qe vjen
njerzit mund te kujtojne qe kane kursyer me shume,
dhe kane harxhuar me pak , dhe kjo eshte e dhimbshme.
E pra, ndoshta nuk duhet te jete Janari.
Ndoshta ne duhet ti bejme njerzit qe te kursejne me shume
kur ata bejne me shume leke.
Menyra , kur ata bejne leke , kur ata marrin nje ngritje rroge,
ata nuk mendojne per te ukin shpenzime e tyre.
Ata marrin shume pak nga kjo rritjene faturen e shtepise
dhe shpenzojne me shume --
merr shume pak nga kjo ngrtje
dhe e fusrin tek plani 401(K).
Pro ky eshte programi,
pa
por sic do te shihim me vone,
jashtezakonisht i fuqishem.
Se pare ne e implementojme ate,
Richard Thaler dhe Une,
brapa ne 1998.
Nje kompany i mesme ne Midewest,
me puntore me kollare blu
qe perpiqen te paguajne faturat e tyre
duke e perseritur na thonin neve
qe ata nuk mund te kursejne para menjane.
Per te kursyer sot nuk eshte nje opsion.
Ne i propozuam ayre per te kursyer
tre perqind te pike me shume
cdo here qe ata merrin nje ngritje.
Dhe ja ku jane reszultatet.
Ne jemi duke pare ketu tre dhe nje gjysem periudhe,
kater nritje pagesash,
njerzit qe perpiqeshin te kursenin,
po kursenin 3 perqind te faturave te tyre,
tre vjet e gjysem me vone
kursenin pothuajse 4 here me shume ,
pothuajse 14 perqind.
Dhe kemi kaepuce dhe bicikleta
dhe disa gjerat ne kete diagram
sepse une nuk dua te tregoj tani vetem shifra
njehapsire.
Une dua, vertete, te mendoj rreth faktit
qe kur kusen 4 here me shume
eshte nje ndyshim i madh
ne menyre e te jetuarit
qe njerzit mund te jene ne gjendje per ti marre.
Eshte e vertet.
Nuk jane vetem numra ne nje cope letre.
Ndersa me kursimet tre perqind,
njerzit mund te kene atlete te
keshtu qe ata mund te ecin,
sepse nuk do te jene ne gjendje per te blere ndonje gje jeter,
kur ata kursejne 14%
ata mund te kene mundesi te kene edhe kepuce kostumi
per te ecur dhe per te rejtuar makinen.
Ky eshte nje ndryshim i madh.
Por tani rreth 60% e kompanive te medhaja
aktualisht kane programe te tilla ne kete vend.
Ka qene pjese e Aktit Brojtes te Pensionit.
Dhe e pa nevojshme per te thene qe Thaleri dhe Une
jane te bekuar per te qene pjese e ketij programi
dhe te bejme ndryshime.
Me lejoni te perfundoj
me dy mesazhe te rendesihme.
Njera eshte veprimet financiare
jane jashtezakonisht te fuqishme.
Ky eshte vetem nje shembull.
Mesazhi dyte
eshte qe ka shume per te bere.
Ky eshte tamam maja e ajbergut.
Nqs ju mendoni rreth njerzit dhe hipotekat
duke blere shtepi e tejpor te mos qene e mundur ti paguash ato,
ne na duhet te mendojme rreth tyre.
Nqs ju jeni duke menduar rreth njerzve qe marrin shume reziqe
dhe qe nuk kuptojne se sa rrezik ata kane marre
ose te duke marre pak,
ne duhet te mendojme rreth kesaj.
Nqs ju mendoni rreth njerzve qe shpenzojne mijra dollare ne vit
ne bileta lloratish,
ne duhet te mendojem rreth kesaj.
Mesatarja aktualisht,
rekordi eshte ne Singapore.
Mesatarja e nje pronari
shpenzon $4,000 nje vite per bitela llotarie.
Ne na duhet shume per te bere,
shume per te zgjidhur,
gjithashtu ne pjesen e pensionit
kur vjen puna se c'fare njerzit bejne me parate e tyre
mbas pensionit.
Nje pyetje e fundit:
Sa nga ju ndiheni te rrehatshem
se qe nga momenti ju planifikoni per planin e pensionit
ju keni nje plan te forte
kur ju do te dilni ne pension,
kur ju do te shkoni per te kerkuar perfitimete Social Security
c'fare lloj jete ju prisni,
sa shume shpenzon cdo muaj
keshtu qe ju nuk do te nglelni pa leke?
Sa nga ju ndiejne qe kane nje plan te forte per te ardhmen
kur vjen puna per vendimet e mbas-pensionit.
Nje, dy, tre, kater.
Me pak se tre perqind
e ketij auditori te sofistikuar.
Veprimet financiare kane nje rruge te gjate.
Ka shume mundesira
per ta bere ate te fuqishem perseri dhe perseri dhe perseri.
Falemderit.
(Duartrokitje )